VERWALTUNGSGERICHT DES KANTONS GRAUBÜNDEN DRETGIRA ADMINISTRATIVA DAL CHANTUN GRISCHUN TRIBUNALE AMMINISTRATIVO DEL CANTONE DEI GRIGIONI
R 23 4
4. Chombra
ParsuraPedretti
ActuarRogantini
SENTENZIA
dals 21 da mars 2023
en la chaussa en lita da dretg administrativ
B. A._____ e/u
cuminanza d'ertavels A.A._____, consistenta da B.A._____ e C.A._____, c/o B.A._____,
recurrents
cunter
vischnanca da D._____,
represchentada da l'advocat MLaw Gian Luca Peng, Caviezel Partner,
adversaria da recurs
concernent procedura da contribuziun (repartiziun dals custs)
I. Fatgs:
1. La vischnanca da D._____ exequescha ina procedura da contribuziun per sanar la Via E._____. Il conclus d'introducziun dals 26 da schaner 2022 è entrà en vigur legala senza vegnir contestà. La collaudaziun da l'ovra è succedida l'atun 2022. La suprastanza communala ha elavurà sin basa da quai ina clav da distribuziun dals custs. Il sboz latiers ha ella tramess ils 15 da november 2022 a las persunas pertutgadas, ensemen cun il plan da las zonas da contribuziun e la cumpilaziun dals custs dal project, tranter auter er a la cuminanza d'ertavels A.A._____ sco proprietaria da la parcella nr. N.1._____ da la vischnanca da D._____ (act. B.1 = act. C.1). La brev adressada a l'adressa "c/o B.A._____, Via R._____, J._____ TI" è vegnida prendida en consegna tenor la Posta CH SA ils 16 da november 2022 (vesair la conferma da recepziun BMZ per la spediziun recumandada 98.45.N.2._____, act. C.2).
2. Cun e-mail dals 14 da december 2022 (act. B.2) a la stamparia S._____ (fegl uffizial da la vischnanca), che ha tramess l'e-mail pli tard a la Suprastanza communala, ha B.A._____ fatg valair en num da la cuminanza d'ertavels ch'el na saja betg en cas da formular ina protesta pervia d'in malesser acut che saja anc vegnì mender dapi il venderdi passà. Ussa saja el cun 39°C fevra en "pronto soccorso" da l'ospital. El proponia perquai da prolungar il termin da protesta fin ils 31 da december 2022.
3. La suprastanza communala ha respundì a B.A._____ ils 20 da december 2022 medemamain per e-mail (act. B.3 = act. C.3) ch'ella haja tractà la dumonda en sia seduta dals 19 da december 2022. Tenor la lescha na saja ina prolungaziun dal termin betg pussaivla, uschia che la dumonda saja vegnida refusada.
4. Cun in'inoltraziun entitulada "recuors" dals 21 da december 2022 ha B.A._____ tramess ina protesta en num da la cuminanza d'ertavels cunter la clav da distribuziun (act. B.4 = act. C.4). A quella ha el agiuntà tranter auter in rapport d'extrada dal Pronto Soccorso Medicina da l'Ospedale Regionale da J._____ dals 9 da december 2022. En la part dal rapport che n'è betg vegnida cuverta è da leger che B.A._____ saja vegnì examinà ils 9 da december 2022. Ils 27 da december 2022 ha B.A._____ lura anc inoltrà ina cumplettaziun da sia protesta cun il titel "supplement".
5. La suprastanza communala ha decretà ils 9 da schaner 2023 la decisiun da protesta (act. C.5) e n'è betg entrada sin la protesta per inobservanza dal termin. Ella ha constatà ch'il termin da protesta saja scadì ils 16 da december 2022, uschia che la protesta, fatga ils 21 da december 2022, sco er il "supplement", agiuntà posteriuramain ils 27 da december 2022, sajan da qualifitgar sco evidentamain retardads. Ina prolungaziun dal termin na saja betg admessa tenor lescha e na saja perquai era betg vegnida concedida. Sco motiv per prolungar il termin haja B.A._____ cumprovà ch'el saja sa suttamess ils 9 da december 2022 ad in tractament medicinal en l'ospital da J._____. En quest connex saja dentant da menziunar ch'el avess en quest mument – in'emna avant la scadenza dal termin da protesta – pudì incumbensar senz'auter sia cunertavla da la parcella nr. N.1._____ u ina terza persuna d'inoltrar ina protesta entaifer il termin legal, uschenavant ch'el sez na saja betg stà en il cas. Abstrahà da quai fa il protestader part d'ina cuminanza d'ertavels che represchenta tenor pratica in litisconsorzi necessari. Tenor l'art. 602 al. 2 CC pudessan ils ertavels disponer be cuminaivlamain dals dretgs da la cuminanza d'ertavels. B.A._____ n'haja betg cumprovà sia autorisaziun da represchentar la cuminanza d'ertavels A.A._____. La finala haja B.A._____ era reclamà fatgs senza relaziun cun la chaussa preschenta, tranter auter particularmain l'eventuala vendita da la parcella nr. N.1._____ a la vischnanca, respectivamain l'utilisaziun supponida da quella parcella tras la vischnanca. En quests fatgs na possian ins medemamain betg entrar. Era sch'ins entrass en la protesta, fiss ella da refusar sco evidentamain nunmotivada dal punct da vista material. Malgrà sia posiziun directamain a la Via E._____ saja la parcella nr. N.1._____ vegnida valitada cun in factur da distgargia considerabel (sectur dal perimeter 7 cun 62.5%) en cumparegliaziun cun las parcellas che sa chattan da l'autra vart da la via (sectur dal perimeter 1 cun 100%). En quest connex saja vegnì resguardà expressamain che la parcella nr. N.1._____ possia vegnir rendida accessibla, cuntrari a las parcellas en il sectur dal perimeter 1, er anc alternativamain tras la Via F._____ e la Via G._____. Pliras u meglras variantas d'access stoppian la finala era purtar in avantatg spezial economic pli grond da tschertas parcellas. La participaziun procentuala na dia abstrahà da quai era nagut davart la participaziun absoluta a sanaziuns da vias.
La suprastanza communala ha prendì il conclus davart la repartiziun dals custs medemamain ils 9 da schaner 2023 (act. C.6) ed ha tramess quel ensemen cun la decisiun da protesta a B.A._____ a l'adressa a la Via H._____ a N._____. Tenor la Posta CH SA è la brev vegnida retschavida là ils 11 da schaner 2023 d'ina persuna che ha suttascrit cun "A._____" (vesair la conferma da recepziun BMZ per la spediziun recumandada 98.45.N.3._____, act. C.7).
6. Ils 16 da schaner 2023 ha B.A._____ fatg recurs tar la Dretgira administrativa dal chantun Grischun en num da la cuminanza d'ertavels A.A._____ (act. A.1). El ha drizzà quel explicitamain cunter la decisiun da la suprastanza communala dals 19 da december 2022 e pretendì che quella vegnia annullada e che la suprastanza communala vegnia obligada d'entrar en chaussa.
7. Cun sia posiziun dals 10 da favrer 2023 (act. A.2) ha la vischnanca da D._____ (en il sequent: adversaria da recurs), represchentada tras in advocat, laschà far la dumonda da betg entrar en il recurs, eventualmain saja quel da refusar cun adossar a la cuminanza d'ertavels A.A._____ u a B.A._____ ils custs da dretgira e in'indemnisaziun da partida.
8. B.A._____ ha proponì cun ina replica numnada "risposta" dals 17 da favrer 2023 (act. A.3) ch'i na saja betg d'entrar en las propostas da la suprastanza communala, la decisiun da la vischnanca dals 11 da schaner 2023 [recte: 9 da schaner 2023] saja d'annullar ed ils custs sajan d'adossar a la vischnanca. La "risposta" è era vegnida suttascritta da sia sora, C.A._____.
9. L'adversaria da recurs ha prendì posiziun cun duplica dals 2 da mars 2023 ed ha mantegnì sias propostas (act. A.4).
En las ulteriuras explicaziuns da las scrittiras giuridicas sco er en las actas da procedura vegn entrà, sche necessari, en las consideraziuns.
II. Consideraziuns:
1. En la procedura da recurs davant la Dretgira administrativa ston las premissas da process esser ademplidas, per che la Dretgira possia entrar en in recurs, examinar materialmain la chaussa e prender ina decisiun materiala. L'autoritad appellada examinescha d'uffizi, sche las premissas da process èn dadas, quai che na dispensescha dentant betg las petentas ed ils petents da substanziar quellas. Las premissas da process ston esser avant maun tant il mument ch'il recurs è vegnì inoltrà sco er il mument che la decisiun vegn prendida. Sch'i manca ina da questas premissas, chaschuna quai ina decisiun da betg entrar en chaussa (cf. las sentenzias da la Dretgira administrativa dal chantun Grischun [STA] R 21 60 dals 24 da november 2021 consid. 1, R 20 77 dals 14 da settember 2021 consid. 1.1 e R 17 65 dals 3 da matg 2018 consid. 1b e 1c). En quest connex ston ins s'occupar ordavant da las dumondas tgi ch'è insumma recurrent en questa procedura e tge che furma l'object da contestaziun dal recurs.
1.1. Il dretg da far recurs premetta tranter auter la capacitad da giudair dretgs e la capacitad d'esser partida (cf. ils art. 66 s. dal Cudesch da procedura civila svizzer dals 19 da december 2008 [Cudesch da procedura civila, CPC; CS 272]; vesair er ils art. 11 ss. dal Cudesch civil svizzer dals 10 da december 1907 [CC; CS 210] per la capacitad da giudair dretgs e l'abilitad d'agir da persunas natiralas e ils art. 53 s. CC per las persunas giuridicas). Ad ina cuminanza d'ertavels sco relaziun da proprietad cuminaivla mancan la capacitad d'esser partida ed uschia era la capacitad da processar. Quai signifitga che tut ils ertavels ston agir ensemen u delegar in represchentant autorisà (vesair art. 602 e 653 CC), nun ch'i saja avant maun in'excepziun dal princip da l'agir cuminaivel (cf. las sentenzias dal Tribunal federal 1C_530/2021 dals 23 d'avust 2022 consid. 2.3, 2C_1028/2014 dals 20 da fanadur 2015 consid. 3 ed 1C_278/2011 dals 17 d'avrigl 2012 consid. 1.2; VGU R 17 65 dals 3 da matg 2018 consid. 2b ss., U 16 7 dals 26 d'avrigl 2016 consid. 3a e R 14 84 dals 3 da mars 2015 consid. 1b; Yannick Minnig, en: Basler Kommentar zum Zivilgesetzbuch II, 7. ed., Basilea 2023, n. 30 ss. ad art. 602 CC; manegià è il cas excepziunal, en il qual singuls litisconsorts pon contestar independentamain ina decisiun, sch'il med legal ha l'intent da prevegnir ad in'ordinaziun engrevgianta u obliganta e sche la realisaziun dal punct da vista giuridic da singulas persunas na po betg pregiuditgar ils interess da la cuminanza u da las ulteriuras commembras e dals ulteriurs commembers).
B. A._____ scriva en sia inoltraziun dals 16 da schaner 2023 a l'entschatta "Vus obtenis miu recuors", suttascriva il recurs lura però "per ils artavels A.A._____". Perquai sa dumond'ins, sch'el (sulet) vala ussa sco recurrent u sche la cuminanza d'ertavels che sa cumpona – tant sco enconuschent – sulettamain dad el e da sia sora C.A._____ (cf. la retschertga dals proprietaris pertutgant la parcella nr. N.1._____). Ina plenipotenza da la cuminanza d'ertavels respectivamain dals cunertavels na fa B.A._____ en mintga cas betg valair. Uschia èsi dubitaivel, sch'el dastga er agir per la cuminanza d'ertavels. Sco quai che l'adversaria da recurs remartga cun raschun dastgass la problematica esser enconuschenta ad el, perquai che la plenipotenza mancanta è bain stada in tema gia en la procedura U 21 56 davant questa Dretgira (cf. VGU U 21 56 dals 24 da mars 2022). Silmain sto vegnir remartgà che C.A._____ ha suttascrit la replica en il cas preschent. En quella vegn explitgà ch'ella saja d'accord cun il recurs. Co quai è stà precis, po la finala restar avert, perquai ch'il recurs sto – sco quai ch'i vegn mussà qua sutvart – oramai vegnir refusà, uschenavant ch'ins po insumma entrar en chaussa.
1.2. Sco object da contestaziun inditgescha B.A._____ en il recurs la decisiun da la suprastanza communala, prendida a chaschun da la sesida dals 19 da december 2022 e communitgada per e-mail, davart sia dumonda per ina prolungaziun dal termin – medemamain a moda electronica (e tramessa a l'adressa dad e-mail sbagliada) – dals 14 da december 2022 (cf. act. B.3 = act. C.3). Entant ha l'adversaria da recurs però gia relaschà la decisiun da protesta ils 9 da schaner 2023 (cf. davart la consegna consid. 3.2 qua sutvart), en la quala – cun motivaziun detagliada – ella n'è betg entrada en la protesta pervia d'inobservanza dal termin (cf. act. C.5). Quai è capità anc avant ch'il recurs che sto vegnir tractà qua è vegnì inoltrà ils 16 da schaner 2023. En quel reguard n'èsi betg evident tge interess actual e pratic ch'il(s) recurrent(s) ha(n) che sia/lur recurs cunter la decisiun da betg conceder ina prolungaziun dal termin vegnia tractà (cf. DTF 140 IV 74 consid. 1.3.1 e DTF 136 I 274 consid. 1.3; sentenzia dal Tribunal federal 2C_932/2021 dals 12 da matg 2022 consid. 1.2). Suenter che l'adversaria da recurs ha menziunà en sia consultaziun dals 10 da favrer 2023 che la decisiun da protesta en chaussa saja gia vegnida relaschada (cf. act. A.2), han B.A._____ e C.A._____ damai pretendì en lur replica dals 17 da favrer 2023 tranter auter d'annullar la decisiun dals 11 da schaner 2023 (manegiada è bain la decisiun da protesta dals 9 da schaner 2023 ch'è vegnida communitgada ils 11 da schaner 2023 [cf. act. C.5 e C.7]). Cun quai han els dentant extendì lur pretensiuns da dretg en cumparegliaziun cun il recurs (cf. en quest connex l'art. 51 al. 2 da la Lescha davart la giurisdicziun administrativa dals 31 d'avust 2006 [LGA; DG 370.100]). Quai ch'è gist vegnì menziunà è però da relativar uschenavant ch'i para dubitaivel, sch'ina communicaziun da l'ordinaziun procedurala dals 19 da december 2022 il di suenter per e-mail – era sch'i sa tracta d'ina resposta medemamain tramessa per e-mail – possia insumma ademplir las prescripziuns formalas (cf. l'art. 5 al. 1 LGA en cumbinaziun cun l'art. 23 al. 1 LGA e l'art. 2 LGA; per l'exigenza da la furma scritta vesair plinavant consid. 3.2 qua sutvart). Co ch'igl è en detagl na stoppian ins betg giuditgar definitivamain, damai che era sch'il recurs dals 16 da schaner 2023 cunter la decisiun da protesta respectivamain la decisiun da betg entrar en chaussa dals 9 da schaner 2023 vegniss admess, fiss quel da refusar sco evidentamain nunmotivà, sco quai ch'i vegn mussà qua sutvart.
1.3. Tenor l'art. 43 al. 3 lit. b LGA decida la Dretgira administrativa en cumpetenza da derschadra singula, sch'in med legal è evidentamain inadmissibel u evidentamain motivà u nunmotivà. Perquai ch'il recurs preschent – tenor las consideraziuns qua sutvart – è evidentamain nunmotivà, uschenavant ch'el po insumma vegnir acceptà, èsi da decider en cumpetenza da derschadra singula. En quest connex sto vegnir examinà sulettamain, sche l'adversaria da recurs n'è cun raschun betg entrada en la protesta cunter il sboz da la clav da distribuziun dals custs pervia d'inobservanza dal termin.
2. La procedura da contribuziun è reglada en il dretg chantunal. Per la repartiziun dals custs èn decisivs ils art. 24 e 25 da l'Ordinaziun davart la planisaziun dal territori per il chantun Grischun dals 24 da matg 2005 (OPTGR; DG 801.110). L'art. 25 al. 2 OPTGR prevesa explicitamain in termin da protesta da 30 dis cunter sbozs da la clav da distribuziun dals custs; dal rest valan las regulaziuns tenor la LGA. L'art. 2 LGA determinescha expressivamain l'applicaziun directa dals art. 3-25 LGA, dals art. 66-67 LGA e dals art. 79-81 LGA per la procedura administrativa davant autoritads communalas (vesair era la missiva da la Regenza al Cussegl grond davart l'optimaziun da l'organisaziun giudiziala chantunala ["Refurma da la giustia II"], carnet nr. 6/2006-2007, p. 538 ss.). Tenor l'art. 9 al. 1 LGA na pon termins legals sco il termin da protesta menziunà da l'art. 25 al 2 OPTGR betg vegnir extendids. Era tenor la giurisdicziun vala il princip constant, tenor il qual termins legals na pon betg vegnir prolungads (cf. DTF 143 V 71 consid. 4.3.1).
En il cas preschent èsi restà incontestà che la suprastanza communala ha decretà il sboz da la clav da distribuziun dals custs ils 15 da november 2022 e tramess quel il medem di per posta recumandada (cf. act. C.1 s.). Il u ils recurrent(s) na contesta(n) era betg d'avair survegnì quel il di suenter (cf. act. A.1). Uschia èsi cler ch'il termin da protesta ha durà fin ils 16 da december 2022 (cf. l'art. 7 al. 2 e l'art. 8 al. 1 LGA). L'adversaria da recurs ha damai refusà cun raschun la dumonda da prolungar il termin ch'il recurrent aveva fatg ils 14 da december 2022 (act. B.2), pia anc durant quest termin, tant pli ch'il termin da protesta – sco expost qua survart – na po betg vegnir extendì (cf. act. B.3 = act. C.3). Stabilì è pia era che la protesta ch'è vegnida fatga ils 21 da december 2022 – e dal rest tant pli era la cumplettaziun da quella dals 27 da december 2022 – èn vegnidas inoltradas cleramain cun retard (cf. act. C.4). La pretensiun dal recurrent che nagin na saja stà a chasa il mument da la consegna e ch'el haja perquai gì pli pauc temp d'elavurar la protesta na mida nagut vi da quai. Cuntrari a l'avis dals recurrents n'èsi per la consegna e per la communicaziun d'ina spediziun che effectuescha in termin betg necessari che l'adressat la prendia effectivamain en consegna; i basta, sch'ella arriva en ses champ da pussanza ed el po pia prender enconuschientscha dad ella (cf. DTF 142 III 599 consid. 2.2 e 2.4, DTF 142 IV 201 consid. 2.3 sco er DTF 122 I 139 consid. 1; sentenzias dal Tribunal federal 2C_189/2022 dals 8 da mars 2022 consid. 3.2.3, 2C_901/2017 dals 9 d'avust 2019 consid. 2.2.1 ss., 2C_587/2018 dals 8 da mars 2019 consid. 3.1, 2C_16/2019 dals 10 da schaner 2019 consid. 3.2.2 s., 2C_570/2011 e 2C_577/2011 dals 24 da schaner 2012 consid. 4.1 ss. e 2C_430/2009 dals 14 da schaner 2010 consid. 2.2 ss.; Pratica da la Dretgira administrativa dal chantun Grischun [PDA] 2017 nr. 29 consid. 4 s.; VGU U 21 54 dals 28 d'october 2021 consid. 4.2.2, VGU R 20 69 dals 10 da november 2020 consid. 1.1 ss e VGU A 19 32 dals 9 da settember 2019 consid. 5.2 ss.). En il cas avant maun demussa la conferma da recepziun da la Posta CH SA ina suttascripziun e cumprova a moda giuridicamain suffizienta la consegna ils 16 da november 2022 a las 09.55, senza ch'i fissan vegnidas fatgas objecziuns concretas e fundadas da vart dals recurrents (cf. act. C.2). Cura ch'i vegn prendì concretamain enconuschientscha dal cuntegn da la spediziun, na gioga en quest reguard nagina rolla. I basta – sco mussà – la pussaivladad da prender enconuschientscha (cf. er consid. 3.1 qua sutvart). Las explicaziuns dals recurrents concernent la retratga posteriura da la brev sco era quellas davart la scadenza posteriura dal termin da protesta na constattan pia betg.
3. D'ina vart fa il recurrent ussa dentant valair en sias scrittiras giuridicas confurm al senn ch'il termin da protesta avess stuì vegnir restabilì ad el. Che quai na saja betg succedì saja in entiert. Da l'autra vart è el da l'avis che la decisiun da protesta dals 9 da schaner 2023 na saja betg vegnida consegnada ad el (a moda formalmain correcta).
3.1. Tenor l'art. 10 LGA pon termins negligids vegnir restabilids mo, sche la partida po cumprovar ch'i na saja betg stà pussaivel per ella u per sia represchentanta u per ses represchentant d'observar il termin pervia d'in impediment, dal qual els n'èn betg la culpa (al. 1). La dumonda da restabiliment sto vegnir inoltrada entaifer 10 dis suenter la scadenza da l'impediment. Tenor la giurisdicziun dal Tribunal federal è in stadi da malsogna, sche ed uscheditg ch'el renda impussibel tut agir en connex cun l'observaziun dal termin, in impediment senza culpa che maina al restabiliment. Ma la malsogna sto esser tala moda che la persuna che tschertga il dretg vegn impedida tras ella d'agir sezza entaifer il termin u d'incumbensar ina terza persuna da far l'act processual. Che quai saja uschia ston ins cumprovar cun attestats dal medi. La simpla conferma d'in stadi da malsogna e regularmain gnanc l'inabilitad da lavurar cumpletta na bastan però betg per laschar valair sco impediment (cf. empè da blers: sentenzias dal Tribunal federal 5D_167/2022 dals 17 da november 2022 consid. 1, 2C_566/2020 dals 10 da fanadur 2020 consid. 4.3 e 1C_497/2016 dals 27 d'october 2016 cun renviaments).
Las explicaziuns dal recurrent u dals recurrents sa mussan er en quest reguard sco betg fundadas. B.A._____ fa valair ch'el haja sentì in malesser andetg ed haja stuì sa render en il "pronto soccorso" da l'ospital a J._____. Quai na saja betg stà il cas ils 9 da december 2022 sco inditgà da l'adversaria da recurs, mabain pir ils 12 da december 2022. D'ina vart sa mussa questa pretensiun tenor il rapport medicinal davart l'extrada ch'el ha inoltrà sez (cf. act. C.4) sco cuntraria a las actas, da l'autra vart n'è ella era betg decisiva. Fatg è che B.A._____ e ses cunertavels avessan anc gì temp fin ils 16 da december 2022 da surdar ina protesta entaifer il termin a la Posta svizra u d'inoltrar quella a l'autoritad cumpetenta (cf. l'art. 25 al. 2 OPTGR e l'art. 8 al. 1 LGA en cumbinaziun cun l'art. 2 LGA). Sco quai ch'el ha explitgà sez en il recurs saja quella numnadamain gia stada preparada per gronda part ed el avess pudì surdar quella ils 14 da december 2022 senza problems sco planisà a la posta. Ch'el avess gì da patir anc suenter ils 9 da december 2022 da problems da sanadad uschia ch'in agir entaifer il termin fiss stà nunpussaivel per el, n'è betg cumprovà. La versiun incumpletta dal rapport d'extrada dals 9 da december 2022 che sa chatta en las actas na permetta en mintga cas betg da trair questa conclusiun. I sa mussa plitost ch'il medi n'ha betg considerà sco inditgada in'ospitalisaziun pli lunga. Il motiv daco ch'el è ì al "pronto soccorso" ed il stadi da sanadad exact n'èn betg enconuschents e ni en il recurs ni en la replica na vegnan fatgas indicaziuns concretas en quest connex. In motiv per il restabiliment dal termin n'è pia betg documentà.
Plinavant ston ins aderir a las consideraziuns da l'adversaria da recurs era uschenavant ch'ella respunda a B.A._____ ch'el avess pudì nominar ina represchentanza (p.ex. la dunna, ina cunertavla, in'advocata euv.) e incaricar quella d'inoltrar la protesta entaifer il termin legal. B.A._____ sa smirveglia che l'adversaria da recurs n'al haja betg fatg attent bler pli baud a questa pussaivladad. La finala haja ses stadi da sanadad sulettamain lubì da trametter in curt e-mail cun la dumonda da prolungar il termin. A questas expectoraziuns èsi da respunder che la pussaivladad da la represchentanza dastgass er esser enconuschenta a laics (nungiurists), e quai tant pli tar ina cuminanza d'ertavels che sa cumpona gist da pliras persunas che – cun ina plenipotenza correspundenta – pon represchentar la cuminanza. Uschia numna B.A._____ sez sper sia dunna era sia sora sco persuna en ses ambient direct e la davosa haja perfin sezza in interess persunal vi da la protesta. I n'è betg chapibel pertge ch'ella n'avess betg pudì finir la protesta en ses post, tant pli che l'inoltraziun era tenor sias indicaziuns per gronda part gia redigida. Las premissas per in restabiliment dal termin da protesta n'èn pia betg ademplidas er en vista a quest fatg.
3.2. Tenor l'art. 23 al. 1 LGA ston decisiuns vegnir communitgadas en scrit a las partidas. Ina decisiun vala sco communitgada uschespert ch'ella è consegnada confurm a l'urden e la persuna pertutgada po prender enconuschientscha dad ella. Che l'adressat prenda effectivamain enconuschientscha n'è percunter betg necessari. I tanscha, sche la spediziun postala arriva en il champ da pussanza da l'adressat, uschia ch'el po prender enconuschientscha da quella (vesair consid. 2 qua survart). L'obligaziun da cumprovar la consegna è chaussa da l'administraziun. La conferma da recepziun da la Posta CH SA invertescha percunter questa chargia da cumprova ed i vala la presumziun natirala per la consegna confurm a l'urden. Ina consegna postala fallida sto vegnir supponida be sch'ella para plausibla sin fundament da las circumstanzas. La decleraziun da l'adressat ch'ina consegna postala saja fallida è da trair en consideraziun, sche sia preschentaziun da las circumstanzas è chapaivla e correspunda ad ina tscherta probabilitad; sia buna fai è da supponer en quest connex. Ponderaziuns puramain ipoteticas dal destinatur na bastan betg. La pussaivladad mai exclusa da sbagls en connex cun ina consegna na basta betg per sasezza per invertir la presumziun. Anzi, i ston esser avant maun indizis concrets per in sbagl (sentenzia dal Tribunal federal 2C_1059/2018 dals 18 da schaner 2019 consid. 2.2). Suenter la giurisdicziun vala ina spediziun postala sco consegnada, sch'ella è vegnida acceptada d'ina persuna che viva en la medema chasada (sentenzias dal Tribunal federal 2C_844/2013 dals 6 da mars 2014 consid. 3 e 2C_710/2020 dals 11 da mars 2021 consid. 7, tuttas duas cun renviaments).
En il cas che sto vegnir giuditgà qua è avant maun ina conferma da recepziun da la Posta CH SA davart la spediziun recumandada da la decisiun da protesta dals 9 da schaner 2023 ch'insatgi ha signà (cun ina scripziun maladestra sco quai ch'igl è tipic per ina suttascripziun sin in apparat electronic) cun il num "A._____" (cf. act. C.7, nua ch'il num "A._____" figurescha era sut persuna da recepziun). B.A._____ percunter insista che la persuna che haja suttascrit en ses num "cun tals punachel" na saja betg enconuschenta ad el. Ni sia dunna ni sia sora n'hajan plinavant gì in interess da betg surdar la brev ad el. Anzi, il manader da l'Uffizi da construcziun haja in tal interess e quel saja "enconuschent ad [el] per talas acziuns". Fatg è dentant che la brev recumandada cun la decisiun da protesta dals 9 da schaner 2023 è vegnida consegnada ad insatgi a l'adressa inditgada da B.A._____ er en la procedura preschenta, cun il medem num e che viva tenor mintga probabilitad en la medema chasada. En quest reguard vala pia la supposiziun natirala che quai che la Posta CH SA ha cumprovà en sia conferma da recepziun saja correct. Sche B.A._____ vul laschar valair insatge auter, avess el stuì procurar per la cuntraprova. Quai ha el dentant tralaschà. Per la pura ipotesa respectivamain l'inculpaziun ch'il manader da l'Uffizi da construcziun duai avair falsifitgà sia suttascripziun n'èn betg avant maun ils pli minims indizis. En quest connex sa tracti d'ina pura pretensiun da protecziun.
3.3. Tut en tut sa mussa il recurs pia sco evidentamain nunmotivà ed è da refusar, uschenavant ch'ins po insumma entrar en chaussa. I resta da remartgar che l'adversaria da recurs n'è s'exprimida en sia decisiun da protesta betg mo davart la motivaziun da betg entrar en chaussa, mabain era davart ils arguments materials da la protesta, malgrà ch'ella na fiss betg stada obligada da far quai. En quest connex ha ella preschentà a moda plausibla, pertge ch'ella n'avess betg approvà las propostas da B.A._____ er en cas ch'ella fiss entrada en la protesta.
4. Tenor l'art. 73 al 1 LGA en la procedura da meds legals sto per regla la partida perdenta surpigliar ils custs. En il cas avant maun resguarda la Dretgira ina taxa dal stadi da CHF 500.00 (plus expensas da chanzlia) per commensurada e giustifitgada.
5. Cuntrari a l'opiniun ed a la proposta da l'adversaria da recurs n'èn betg avant maun las premissas per conceder en moda excepziunala in'indemnisaziun da la partida en sia favur tenor l'art. 78 al. 2 LGA. Malgrà ch'il recurs sa mussa cleramain sco nunmotivà, na po el betg vegnir qualifitgà per se sco tardivant, sfarfatg u querulant. Il recurrent u ils recurrents ha(n) be fatg valair lur dretg d'examinar ina decisiun da l'adversaria da recurs che pertutga els e cun la quala els n'èn betg perencletgs. I na gioga nagina rolla en quest connex ch'els n'han betg resguardà las reglas da procedura. A l'adversaria da recurs na sto damai betg vegnir attribuida in'indemnisaziun da la partida.
III. La Dretgira decida damai:
1. Il recurs vegn refusà, uschenavant ch'ins po entrar en el.
2. Ils custs da dretgira che consistan
CHF
500.00
CHF
320.00
totalmain
CHF
820.00
van a quint da la cuminanza d'ertavels A.A._____, consistenta da B.A._____ e C.A._____.
3. I na vegn concedida nagina indemnisaziun da las partidas.
[Indicaziun dals meds legals]
[Communicaziun]